Βιολογία και Τέχνη

Απόσπασμα από το κυριακάτικο ΒΗΜΑ - ένθετο ΒΗΜΑ SCIENCE
15/07/2007
Σ. Ν. ΑΛΑΧΙΩΤΗΣ

Αναρωτηθήκατε ποτέ γιατί υπάρχει η τέχνη στον άνθρωπο; Κι όμως, όλοι θαυμάζουμε μία ή περισσότερες μορφές τέχνης, έστω και με τον δικό του τρόπο καθένας μας, και τούτο διότι η ίδια η ζωή είναι τέχνη। Λίγες περιοχές ωστόσο της γνώσης διαφεύγουν της λεπτομερούς επιστημονικής εξέτασης, ακόμη και αυτές οι οποίες φαίνεται να βρίσκονται στο άλλο άκρο του φάσματος της νοημοσύνης μας· με την επιστήμη να είναι γενικά το πιο απόμακρο στοιχείο της ανθρώπινης σκέψης, όταν επικεντρωνόμαστε στον θαυμασμό ενός πίνακα του Van Gogh, του Monet, του Leonardo da Vinci, του Picasso κ।ά. Αλλά και οι καλλιτέχνες σπάνια συμβουλεύονται επιστήμονες πριν ζωγραφίσουν έναν πίνακα ή καλλιτεχνήσουν ένα γλυπτό. Μία περίπτωση μιας τέτοιας συνεργασίας, η οποία αποδείχθηκε θαυμάσια, είναι το τεράστιο γλυπτό του DNA το οποίο κοσμεί μία από τις εισόδους του τμήματος Βιολογίας του Πανεπιστημίου των Πατρών· ένα γλυπτό το οποίο μόνος του ο γλύπτης κ. Στάθης δεν θα φιλοτεχνούσε αν δεν έπαιρνε τα επιστημονικά ερεθίσματα του υπογράφοντος.

Τι κάνει όμως κάτι να φαίνεται χαριτωμένο και γιατί; Σχετικές μελέτες των οπτικών σημάτων εστιάζονται σε ένα ευρύ φάσμα χαρακτηριστικών και συμπεριφορών που προσδιορίζουν κάτι ως αισθητικά χαριτωμένο - έναν πίνακα λ.χ., ή ένα γλυπτό, ή ένα ωραίο μουσικό κομμάτι, ή μια καταπληκτική απόδοση ενός ηθοποιού, ή ένα όμορφο πρόσωπο ή σώμα - με το καθένα να διεγείρει τα ίδια κέντρα ευχαρίστησης του εγκεφάλου τα οποία διεγείρονται από μία γευστική ευχαρίστηση, από το σεξ, από ψυχοενεργές ουσίες.

Σε πιο ειδικό τόνο, μπορεί να προσεγγισθεί και η βιολογία του έρωτα, στην οποία συμμετέχουν όχι μόνον οι αισθήσεις, όπως λ।χ. η όραση και η όσφρηση, αλλά και ορισμένα γονίδια. Η επιλογή συντρόφου π.χ. βασίζεται σε κάποια ελκυστικά χαρακτηριστικά, όπως ομορφιά, μυαλό, πλούτος, τα οποία αντανακλούν την ύπαρξη καλών γονιδιακών παραλλαγών, διασφαλίζοντας περισσότερες πιθανότητες για τη διαιώνιση του είδους.

Η απάντηση στο βασικό ερώτημα «γιατί υπάρχει η τέχνη;» έρχεται από τους βιολόγους της εξέλιξης, οι οποίοι υποστηρίζουν ότι δεν πρόκειται για μια ατυχή εκδήλωση της νοημοσύνης μας αλλά για μία ειδική εξελιχθείσα ικανότητα, με ένα καθαρό στόχο: τη βιολογική βάση της αισθητικής ικανοποίησης. Ηδη ο Δαρβίνος είχε επισημάνει ότι η τεράστια ποικιλία κατοικίδιων ζώων δεν είναι το αποτέλεσμα προσαρμογής τους προς δικό τους όφελος, αλλά απλώς επειδή τέτοια ζώα ή και φυτά φαίνονται όμορφα στα μάτια του ανθρώπου. Στις μέρες μας, βέβαια, με τη δυνατότητα του γενετικού επανασχεδιασμού της ζωής, μπορεί να κακοποιηθεί η αισθητική της βιολογίας, αλλά και του ανθρώπου, με τις πιθανές νεοευγονικές δυνατότητες και την ανεξέλεγκτη αισθητική της γενετικής τέχνης.

Η εμφάνιση της τέχνης συμπίπτει με την εμφάνιση του Homo sapiens, αλλά η άνθηση της αρχαίας τέχνης έγινε σχετικά πρόσφατα, με την παλαιότερη εκδήλωσή της να συμβαίνει 35।000 χρόνια πριν στη Δυτική Ευρώπη μέσα από τη ζωγραφική των σπηλαίων, τότε που ο σύγχρονος άνθρωπος αντικατέστησε τον άνθρωπο του Νεάντερταλ. Σύμφωνα με τον Geoffrey Miller, η ικανότητα του ανθρώπου να δημιουργεί τέχνη εξελίχθηκε με τον ίδιο τρόπο που το αρσενικό παγόνι π.χ. απέκτησε τη φανταχτερή ουρά του, μέσω της οποίας κερδίζει το θηλυκό· μέσω της δαρβινικής αισθητικής δηλαδή, η οποία εκδηλώνεται στο επίπεδο της φυλετικής επιλογής διά της οποίας κατακτάται «παραπλανητικά» το αντίθετο φύλο. Ενα από τα σημαντικά χαρακτηριστικά έλξης του αντίθετου φύλου σε πολλά είδη, αλλά και στους ανθρώπους, είναι η σημαντική συμμετρία η οποία ανάλογα με τον βαθμό της υποδηλώνει και την ύπαρξη καλών γονιδίων.

Η τέχνη λοιπόν αντανακλά κάτι ανάλογο, καθώς απαιτούνται πολλά ταλαντούχα χαρακτηριστικά για να δημιουργηθεί και να λειτουργεί ως στοιχείο φυλετικής επιλογής στα «καλλιστεία της φύσης». Και όπως η γενετικά καθοριζόμενη συμμετρική ουρά του παγονιού με τις τέλεια επαναλαμβανόμενες κηλίδες έτσι και οι καλλιτέχνες με γενετικά καθοριζόμενες ικανότητες (συντονισμός μυών, τέλεια όραση, φαντασία, νοημοσύνη) μπορούν να δημιουργήσουν ακριβείς επαναλήψεις περίπλοκων συμμετρικών μοτίβων. Στον άνθρωπο όμως υπάρχει η προσέλκυση στον νεοτερισμό, η οποία είναι καλύτερη από την επανάληψη, την αντιγραφή, οι οποίες δεν έχουν ίδια απήχηση με το καινούργιο ως ερέθισμα για την κατάκτηση συντρόφου· διεργασία η οποία αντανακλά τελικά την ύπαρξη της τέχνης οποιασδήποτε έκφανσης.

Ο κ. Σ. Ν. Αλαχιώτης είναι καθηγητής Γενετικής.